Maça İmalatı Hakkında Her Şey
10 Haziran 2016
MAÇA İMALATI :
AMAÇ;Üretilen maçaların istenilen evsafta olmasını sağlamak ve sağlanan kalitenin devamını temin etmek, hataları düzeltebilmektir.
Fabrikada 3 tip maça kullanılmaktadır;
1)- Sıcak kutu maça, 2)- Soğuk kutu maça, 3)- Shell maça
1)- SICAK KUTU MAÇA:
Sıcak kutu maça prosesi fabrikanın karbonlu çelik ve yüksek manganlı östenitik çelik dökümünde maça imalatı için kullanılır. Sıcak kutu maça imalinde aşağıdaki hususlar esastır;
a)- Sıcak kutu maça prosesinde kullanılan maça sandıkları kesinlikle pik, sfero veya çelik olmalıdır. Alüminyum ve tahta bazlı maça sandıkları ısı uygulandığında deforme olduğu için kullanılmamalıdır. Kullanılması zaruri olan durumlarda ise maça sandığı belli aralıkla ölçü kontrolünden geçirilmek, özellikle ovalleşme durumu kontrol edilmelidir.
b)- Sıcak kutu maçalama da firmada kullanılan sıcak kutu reçine sertleştirici ile beraber kullanılır. Reçine ve sertleştirici özellikleri şartnamelerinde mevcuttur.
c)- Karıştırma oranı ve kum kalınlığı operasyon kartında belirtilmiştir.
d)- Karıştırma maça mikseri harman tipindendir
e)- Karıştırıcı işlem öncesi temizlenmelidir. Kum soğuk olmalı ve önce kuru kum yüklenmelidir, sonra Serter ( Sertleştirici ) katılır ve 1,5 dakika karıştırılır.
f)- Karıştırma ortamının sıcaklığı yaklaşık 20ºC olmalıdır.
g)- Bu şekilde hazırlanan maça kumu 20 dakika süreyle donmaz ve maça hazırlanabilir.
h)- Reçine ve sertleştirici hiçbir zaman direkt karıştırılmamalıdır. Yoksa ekzotermik reaksiyon olur.
I)- Maçayı yaparken kalıbı önceden yaklaşık 70–80ºC ye kadar ateşle ısıtılır. Maça kumunu maça sandığının içine koyulur ve sıkıştırılır, yaklaşık 15 saniye bekletildikten sonra sandık açılır ve maça tekrar ateşle ısıtılır hızlı sertleşme sağlanır.
2)- SOGUK KUTU MAÇA:
Soğuk kutu maça prosesi HEKİMOĞLU DÖKÜM SAN. NAK. ve TİC A.Ş.’de sfero dökümünde kullanılır. Soğuk kutu maça imalinde aşağıdaki hususlar esastır;
a)- Soğuk kutu maça prosesinde maça sandıkları her türlü malzemeden (tahta, alüminyum, şan, çelik, sfero vs. ) yapılabilir. Sıcak işlem olmadığından maça sandığı deforme olmaz.
b)- Soğuk kutu maçalama da firmada kullanılan soğuk kutu reçine katalizör gerektirmez. CO2 gazı üflemek suretiyle sertleştirilir. Reçinenin özellikleri şartnamesinde mevcuttur.
c)- Karıştırma oranı % 25 tir. Kullanılan kumun kalınlığı AFS 55-70’dir.
d)- Karıştırma oranı ve kum kalınlığı operasyon kartında belirtilmiştir.
e)- Kum soğuk olmalı ve önce kuru kum miksere yüklenmelidir, sonra reçine katılır ve 1,5–2 dakika karıştırılır.
f)- Karıştırma ortamının sıcaklığı yaklaşık 20ºC olmalıdır.
g)- Bu şekilde hazırlanan maça kumu 20 dakika süreyle donmaz ve maça hazırlanabilir.
h)- Maça sandığına kumu yerleştirdikten sonra kum iyice sıkıştırılır ve sonra CO2 gazı uygulanır. Maça sandıkları model hanede yapılırken uygun olarak gaz üfleme kanalları ve giriş rekorları mutlaka yerleştirilmelidir.
I)- Gaz üfleme süresi yaklaşık 60 saniyedir.
j)- Maçalar 20ºC de 4 ay stoklanabilir.
3)- SHELL MAÇA YÖNTEMİ:
Yüksek manganlı östenitik çeliklerde daha hassas ve temiz yüzey elde etmek için kullanılır. Bu metod da aşağıdaki hususlar esastır.
a)- Maça sanığı bu yöntemde yaklaşık 70–80ºC sıcaklığa kadar ısıtılmalıdır ve maça sandıkları kesinlikle çelik sfero veya pik olmalıdır. Alüminyum ve tahta maça sandığı zamanla deforme olur.
b)- Maça sandığı ısıtıldıktan sonra shell kumu yerleştirilir ve iyice sıkıştırılır. Yaklaşık 1 dakika bekletildikten sonra açılır ve açılan taraftan tekrar ısıtma yapılır ve maça sertleşmiş olur.
c)- Shell maçalara boya yapılmaz.
d)- Shell maçalara firma ismi konulmaz.
e)- Kullanılan shell kumu kalınlığı operasyon kartında belirtilmiştir.
GENEL MAÇA İMALATI HUSUSLARI :
1)- Hazır olan maçanın çapakları eğe ile temizlenir.
2)- Sıcak kutu imal edilen maçalar boya ile boyanır ve boyama işi fırça ile uygulanır. Bu boya alkollüdür ve çok çabuk kurumaktadır. ( Soğuk kutu maçalara boya hava ile püskürtülür.
3)- Daha sonra maça kurutma fırınında maçalar 80–90ºC yaklaşık 1 saat kurutulur.
4)- Hazır olan maçalar imalat kalite kontrol tarafından son kontrole tabi tutulur, şekilsel olarak ve maça sertlik ölçme cihazı ile sertlikleri kontrol edilir. Maçaların sertliği Maça Sertlik Ölçme Talimatı KİT-13’de belirtilen değerlere uygun olmalıdır.
5)- Hasarlı olan ve sertliği aşan maçalar imha edilir. Ayrıca aşırı nem aldığı görülen maçalar da imha edilir ve bu işlem sonrasında maça ve kalıp muayene formuna kaydedilir ve düzeltici/önleyici faaliyetler uygulanır.
6)- Hazırlanan maçalar raflara birbirine değmeyecek şekilde yerleştirilmelidir.
7)- Maça hanede görevli personel haricinde kimse maça hazırlayamaz ve fırını açamaz.
8)- Maçaları neme karşı korumak gerekir. Kesinlikle maçalara su damlatılmamalıdır. Boya neme karşı koruyucudur o yüzden mümkün olduğunca maçaları boyamak gerekir.
9)- Maça imal eden personel ellerine muhakkak lastik eldiven giymelidir
MAÇA YERLEŞTİRME VE KALIPLAMA HATTINDA UYGULANACAK İŞLEMLER
1)- KUM KONTROLÜ :
1.1)-Kalıp kumu tane iriliği ve kumun elle nemlilik ve yapışma kontrolü yapılmalıdır.
1.2)-Kum AFS değeri yüzey kalıplama kumu kontrol sınırlarında ( KKT–57 ) belirtilen değerde olmalıdır.
1.3)-Kum AFS numaraları girdi kalite kontrolünden alınır.
2)_ ŞARJ NUMARASI VURMA :
2.1)-Her ocakta yeni şarj numarası vurulmalıdır.
2.2)-Şarj numaraları ile ocakçının kayıt ettiği numaralar aynı olmalıdır.
2.3)-Şarj numaraları sözleşmede belirtilen yere veya parçanın talaşlı imalat yapılmayan kısmına üst dereceye ve model üzerindeki K harfinin önüne vurulacaktır.
3)- ŞİŞLEME :
3.1)-Şişleme işlemi boyama ve kurutman önce yapılır.
3.2)-Şişlemede amaç Kalıp içindeki gazların dışarı atılmasıdır.
3.3)-Çelik kalıplarda 8–10 mm kalın şiş sfero kalıplarda 4–5 mm ince şiş kullanılır.
3.4)-Şiş sadece üst dereceye atılır.
3.5)-Çelik kalıplarda küçük parçalara 10–15 adet, büyük parçalara 30–40 adet ince şiş atılır.
3.6)-Sfero kalıplarda porte başlarının oturduğu kısımlara ve besleyici kısımlara 1’er adet şiş atılır.
3.7)-Şişleme kalıba dik olarak yapılır. Şiş atılırken kalıp ve kalıp üzerindeki mamulü tanıtıcı bilgilerin ( şarj no, model no, firma adı ) deforme olmaması için çok dikkat edilmelidir.
4)- BOYAMA :
4.1)-Kalıp yüzeylerine, döküm parçasının düzgün ve pürüzsüz çıkması için imalat müdürünün talimatı ile operasyon kartlarında belirtilen boya kullanılır.
4.2)-Boya, boya tabancasıyla püskürtülerek işlem yapılır.
4.3)-Boya kalıpta model boşluğunun bulunduğu yüzeylere vurulur.
4.4)-Boya kalınlığı kalıp yüzeyini örtecek şekilde vurulmalıdır. Boyanın kalın vurulması kuruma şikesini uzatır, boyanın yüzeyden kopma ihtimalini doğurur.
5)-KURUTMA :
5.1)-Kalıplardaki mevcut nem, dökümde gaz boşluklarına sebep olacağından kalıplar alevle kurutulur.
5.2)-Kurutma için tüp gazlı ( Propan ve Bütan ) alevli kurutma uygulanır.
5.3)-Çelik kalıplar kalıp boyası sararıncaya kadar etkili bir kurutmaya tabi tutulur.
Ancak aşırı kurutma yapılırsa boya yanabilir ve döküm malzemesinin yüzey kalitesi bozulabilir. 5.4 sfero kalıplarda kurutma işlemi daha az, sadece boya kuruyuncaya kadar yapılır.
6)-MAÇA YERLEŞTİRME :
6.1)-Maça yerleştirme özenle ve ancak görevli personel tarafından yapılır.
6.2)-Maçalar parçanın resmine uygun olarak yerleştirilmelidir.
6.3)-Maça yerleştirirken besleyicilere ve operasyon kartlarında belirtilen modellerin maçalarına çivi atılmalıdır.
6.4)-Operasyon kartlarında belirtilen modellere uygun spotlara kullanılmalıdır.
6.5)-Tüm sfero kalıplara operasyon kartlarında belirtilen süzgeç ve tem blok kullanılmalıdır.
6.6)-Maça sandık izleri ve besleyici girişindeki çapaklar eğe ile temizlenir.
6.7)-Bozuk ve kırık kasalar kullanılmamalıdır.
7)-HAVA TUTMA :
7.1)-Kalıplama hattında boyamadan önce, çevirme 2’den sonra ve kapamadan önce kalıplardaki toz ve parçacıklar uzaklaştırmak için alt ve üst derecelere hava tabancaları ile hava tutulur.
8)-SOĞUTMA :
8.1)-Kalıp kumu sıcaklığının yüksek olması durumunda nem miktarını azaltmak için kalıp hava ile soğutulur.
8.2)-Kalıp kumu sıcaklığının yüksek olduğu durumda özellikle yazın soğutucunun çalışıp çalışmadığı kontrol edilmelidir.
9)-YOLLUK AĞIZI AÇMA :
9.1)-Erimiş madenin kalıp içine rahatça akması için kalıpların üst derecesine yolluk ağzı açılır.
9.2)-Yolluk ağzı spatula ile konik bir yapı oluşturacak şekilde açılır.
9.3)-Açılan yolluk ağzı madenin akması sırasında kalıp içerisinde kum tanelerinin sürüklenmemesi için 1/1 oranında suyla seyreltilmiş camsuyu ( Sodyum Silikat ) püskürtülerek kum tanelerinin bağlanması ve sertleştirilmesi sağlanır.
9.4)-Cam suyu tüp gaz alevi ile kurutulur.
9.5)-Yolluk ağzı yeterli genişlikte açılmalıdır. Bu genişlik çelik kalıplarda biraz daha fazla, derinlik ise daha az olmalıdır. Döküm parçasının büyüklüğüne göre de çap biraz daha arttırılır.
10)-DERECE KONTROLÜ :
10.1)-Derecelerin birbirine temas eden yüzeyleri maça yerleştirme hattında kontrol edilmeli ve kenarlarda maden, boya ve kum yapışmış olan dereceler temizlenmelidir. Temizlenemez durumda olan dereceler ve döküm esnasında hata verme ihtimali olan dereceler kullanılmamalıdır.
10.2)-Kalıba uygulanan tüm işlemler bittikten sonra çevirme 2-önce son muayene ve kontrol yapılacak ve sonra seri kalıplamaya geçilecektir.
10.3)-Derecelerden pimleri eğik olanlar veya pimi olmayanlar iptal edilir.
10.4)-Derece pimlerinin temiz olması gerekir. Boya parçaları olan pimler tiner ile temizlenir.
11)- KAPAMA :
11.1)-Kapama esnasında derecelerin birbiri üzerine oturup oturmadığı kontrol edilir.
11.2)-Birbiri üzerine oturmayan derecelerin pimleri kontrol edilir.
11.3)-Birbiri üzerine oturmamış dereceler levye ile düzeltilirse dereceler açılıp kum düşmesi olup olmadığı kontrol edilir.
11.4)-Özelliklede numune dökümlerinde dereceler birbiri üzerine oturduktan sonra dereceler kaldırılarak kum düşmesi, maçaların oturması, salgı ve modelin deforme olup olmadığı incelenir.
11.5)-İptal edilen derecelerden maça, süzgeç, tenblok alınır ve derece yolluk ağzı bozulur.
12)-BESLEYİCİ YERLEŞTİRME :
12.1)-Kurutma fırınında kurutulan ekzotermik besleyiciler kullanılır. Kesinlikle nemli besleyiciler kullanılmaz.
12.2)-Kalıba yerleştirilen besleyicilere çivi atılıp şiş çekilir. Maça içerisine yerleştirilen besleyiciler kontrol edilip bol olanın etrafı kum ile sıkıştırılır.
SFERO MAÇA BOYAMA
Sfero maçalarının boyanmasında Zirkon Silikat, Grafit esaslı boya kullanılır.
A)-BOYANIN HAZIRLANMASI :
1)-Boya tankına gerekli miktarda boya dökülür.
2)-Üzerine inceltici olarak uygun miktarda İzopropil alkol ilave edilir.
3)-Boya, karıştırıcı motor çalıştırılarak içinde topak kalmayacak şekilde homojen bir yapı elde edilinceye kadar karıştırılır.
4)-Hazırlanan boyanın viskozitesi DİN kabı 4mm’lik meme ile 11–12 sn. olmalıdır. Bu değer elde edilinceye kadar boyaya İzopropil alkol ilave edilir ve karıştırılır.
B)-BOYANIN VİSKOSİTESİNİN ÖLÇÜLMESİ :
1)-Hazırlanan boyanın viskozitesi DİN kabı ile ölçülür.
2)-DİN kabının ucuna 4mm’lik meme takılır.
3)-DİN kabının meme takılan ucu parmakla kapatılır. En üst seviyeye kadar boya ile doldurulur.
4)-Parmak çekilerek boyanın akması sağlanır ve akma süresinin tespiti için kronometreye basılır.
5)-Boyanın akma süresi 11–12 sn. olmalıdır.
C)-BOYAMA :
Maçalar daldırma usulü ile boyanır. Bunun için maçalar elle uygun yerinden tutularak veya tel ızgaralara yerleştirilerek boya sandığına yavaşça batırılırlar. Boya sandığından hemen çıkarılan maçalar boya sandığı üzerinde boya akması bitinceye kadar tutulurlar ve sonra dışarı alınarak havada kısmi kurutmaya bırakılırlar. Boyanın gaz oluşumuna sebebiyet vermemesi için iyice
kurutulması gerekmektedir. Bunun için boyanmış maçalar kurutma fırınına alınarak 60 derecede 60 dakika kadar kurutulur. Boyanın maça üzerinde oluşturduğu tabakanın kalınlığı 0,2 mm.den fazla olmamalıdır. Maça üzerinde boya akması sonucu tabakalaşma oluşmaktadır. Boyamanın düzgün ve pürüzsüz bir yüzey oluşturması gerekir. Boya sandığına batırılan maçaların sandıkta bekletilmesi boyanın maça tarafından emilmesine ve kuruma problemlerine yol açabilir.
MAÇA MUAYENESİ :
UYGULAMA
1.1)-Maçaların mukavemetini ölçmek için maça sertlik ölçme cihazı kullanılır. Maça sertlik ölçümü maçaların değişik bölgelerinden ( en az 3 bölge ) alınır ve ortalama değer, maça sertliği kabul edilir. Maça sertlik muayenesi her 100 maçadan 10 adedine uygulanır. Sıcak kutu maçaların sertlik değerleri 80–110 N/cm², soğuk kutu maçaların sertlik değerleri 70–100 N/cm² arasında olmalıdır. Yumuşak olan maçalar hurdaya ayrılmalı ve düzeltici/önleyici işlem uygulanmalıdır.
1.2)-Bütün maçalar nem kontrolü göz ve elle %100 yapılmalıdır. Bunun için maça kurutma fırını boyatılan maçaların kurutulması için kullanılır.
1.3)-Bir parçası yıkılmış, sertliği az, kurutulmamış, aşırı nemden bozulmuş, dökülmeye başlamış, maçalar hurdaya ayrılmalı ve imalata sevk edilmemelidirler. Bazı önemsiz hataları olan maça tutkalı ile yapıştırılabilecek, hatası işlenen bölgede olan ve işlenince kaybolabilecek hatalar kabul edilip imalata sevk edilebilirler.
1.4)-Fiziksel kontrol her maçaya uygulanmalıdır.
1.5)-Boyutsal kontrol amacıyla ( özellikle ovallik durumunu görmek için ) göz ile muayene her seferinde yapılmalıdır. Hatalı maça sandıkları kullanılmasına müsaade edilmemelidir.
1.6)-Maça muayenesi maça ve kalıp muayene formu vasıtası ile takip edilir; Değerlendirme sonuçlarına göre düzeltici/önleyici faaliyetler yapılır.
MAÇA SERTLİK ÖLÇME
1)-Maça sertlik ölçümünden önce sertlik ölçüm cihazı göstergesi üst katranı çevrilerek sıfırlanır.
2)-Sertlik cihazının alt kısmındaki tırnaklar maçanın ölçüm yapılacak kısmına oturtulup bastırılır ve göstergeden sertlik değeri okunur.
3)-Bir maçanın üç ayrı bölgesinden ölçüm yapılır ve bu değerlerin ortalaması alınır.
4)-Her 100 maçadan rasgele seçilen 10 adet maçada sertlik ölçümü yapılır.
5)-Maça serlik değerleri sıcak kutu maçalarda 80–110 N/cm², soğuk kutu maçalarda ise 70–100 N/cm² olmalıdır.
6)-Sertlik değeri bu aralıkta olmayan maçalar imalatta kullanılamaz